Şîrketa Rapirsînê ya SAMERê li 11 bajarên Kurdan (Amed, Agirî, Êlih, Bedlîs, Çewlik, Colemêrg, Mêrdîn, Sêrt, Riha, Şirnex û Dêrsimê) rapirsînek çêkir. Di rapirsînê de ji sedî 81,5 ji bo Kurdan statûya siyasî xwestin. Ji sedî 92 perwerdehiya bi kurdî xwestine. Kesên ku federasyon, xweserî, serxwebûn û xurtkirina rêveberiyên herêmî xwestine pirr in. Tiştê balkêş ew e ku alîgirên AKPê jî bi qasî alîgirên BDPê statûyek ji bo Kurdan xwestine. Ji sedî 31ê kesên ku tevlî vê rapirsînê bûne dengê xwe didin AK Partiyê. Şêwirmendê SAMERê yê vê rapirsînê û serokê Baroya Amedê, parêzer Mehmet Emîn Aktar, encamên vê rapirsînê ji Rûdawê re şîrove kirin. 

Rûdaw: We çima hewcedarî bi rapirsîneke wiha dît?

Mehmet Emîn Aktar: Dema meseleya çareserkirina pirsgirêka kurd tê nîqaşkirin, tim pirsa “Kurd çi dixwazin?” tê kirin. BDP xweseriya demoratîk dixwaze, HAK-PAR û KADEP federasyonê diparêzin. Lê bi rastî jî xweserî û federasyon wê li ser kîjan esasî çêbikin, sînor ji kû dest pê dike û li kû diqede, kesek nabêje. Di vê pêvajoya ku makeqanûn tê amadekirin de, me xwest em ji gelê Kurd bipirsin ka çi dixwaze. Ji ber vê yekê me li 11 bajarên Kurdan ev rapirsîn çêkir. Me dixwest li gorî vê demografîka Kurdistanê xebatekê bikin. Lewre li vir Ereb, Tirk, her wiha meshebên şafiî, elewî û henîfî dijîn. Her wiha Îsewî hene. Me xwest em daxwaza wan hîn bibin.

Di encama vê xebatê de çi derkete holê?

Kurd dibêjin bi vî şeklî jiyan ji bo me nabe. Bi vî şeklî îdare nabe. Dixwazin sîstema îdarekirina Tirkiyeyê biguhere. Yên xweserî, serxwebûn û federasyonê dixwazin hene. Kesên ku dixwazin îdareyên herêmî xurt bibe, hene. Lê di encamê de ji sedî 80 jortir ji bo Kurdan statû dixwazin.

Yên ku statû dixwazin tenê BDPyî ne yan dildarên AK Partiyê jî hene?

Yên ku dengê xwe dane AK Partiyê jî statû dixwazin. Gellek kesên ku rayên xwe dane AK Partiyê serxwebûnê dixwazin. Yên ku rayên xwe dane AK Partiyê ji sedî 15 serxwebûn, ji sedî 27 xweseriya demokratîk, ji sedî 7 federasyon, ji sedî 13 xurtkirina îdareya herêmî dixwazin. Sedî 62 alîgirên AK Partiyê statû dixwazin.

Yên ku rayên xwe dane BDP’ê çi dixwazin?

Ji sedî 20 serxwebûn, ji sedî 55 xweseriya demokratîk, ji sedî 15 federasyon xwestine. Ji sedî 96 BDPiyan statû xwestine. Bi tevahî yên ku di vê rapirsînê de cîh girtine, ji sedî 19 serxwebûn, ji sedî 41 xweseriya demokratîk, ji sedî 12 federasyon xwestine û ji sedî 9 xurtkirina otonomiya herêmî xwestine. Yanê ji sedî 82 statû xwestine. Dibe ku encama vê rapirsînê ne li gorî dilê AK Partiyê û ne jî li gorî dilê BDPê be. Lê daxwaza gel ev e. Dil dixwaze hin rapirsînên din jî çêbibin. Eger rapirsînên din jî çêbibin, wê bibe wesîqeyên wisa ku kes êdî nikare înkar bike ku Kurd statû dixwazin.   

Madem tabana AK Partî û BDPê ji Kurdan re statû dixwazin, gelo çima herdu partî nikarin ji hev bixwin, rayên hev bistînin?

Belkî rayên diçin AK Partiyê biçin BDPê lê rayên BDPê naçin AK Partiyê. Hem AK Partî dibêje ez statû qebûl nakim, zimanê kurdî nabe zimanê perwerdehiyê û hem jî Kurd rayên xwe didin vê partiyê.

Sedema vê yekê li gorî we çi ye?

Kurdên ku rayên xwe nadin BDPê û statû dixwazin, ji neçariyê ray didin AK Partiyê. Di nava Kurdan de ji sedî 30 rayên dîndar û muhafezekaran heye. Ev ray helbet bê xwedî nîn in. Dibe ku BDPê weke partiyeke çep dibînin, ji ber vê yekê ray nadin BDPê. Hinek ji van rayên xwe didin AK Partiyê, hinek didin Saadetê û hinek jî didin Has-Partiyê. Hinek jî dibe qet naçin ser sandoqan. Eger partiyeke ku ji bo Kurdan statû dixwaze, ji bo zimanê kurdî perwerdehî bixwaze û muhazakar bê avakirin, mimkun e rayên AK Partiyê kêm bike. Yan jî BDP di aliyê oldaran de hurmetkar be, di kadroyên xwe de, şaredariyan de cîh bide wan û ji wan re deriyek veke, mimkun e bikaribe rayê wî aliyî bigre. Eger BDP partiyeke Kurdistanî be, wê bikaribe eniya xwe ya raywergirtinê fireh bike.

AK Partiyê herçiqas gavên weke TRT-6 û avakirina kursiyan di zanîngehan de avêt jî, piştî hilbijartina 2011ê gav paşde avêt. Gelo wisa biçe, wê encameke çawa derkevê holê?

Di demên dawî de girtin zêde bû. Li Roboskiyê qetlîamek çêbû, ev 5 meh in ti gav nehatine avêtin, kiryarên vê bûyerê nehatin darizandin, nehatin cezakirin. Vê yekê hêviya mirovan şikand. Di tabana AK Partiyê de jî nerazîbûn heye. Parlementerên di nava AK Partiyê de jî êşiyan. Di tengasiyeke zor de ne. Ji ber vê yekê herkes ji xwe re rêyek vedike. Lê ji ber nîmetên desthilatdariyê nikarin dev ji parlementerî û meqama xwe berdin. Lê ez baş dizanim hin parlementerên di nava AK Partiyê de li der û dorê gotine rêya ku AK Partî diçe ne ti rê ye. Wijdanê wan diêşe, gellekî aciz bûne. Ji evqas girtinan aciz in. Dewlet niha dibêje muxatab li kû ne? Muxatab hemû di zindanan de ne. Te muxatabên xwe avêtine girtîgehê û tu behsa muzakereyê dikî.  

Kesên ku di vê rapirsînê de deng dane, ji kîjan qadên civakê pêk tên?

Jinên ku di mala xwe de dixebitin, xwendevan, karker, karmendên dewletê, esnaf, bazirgan statû dixwazin. Ev kes dizanin ku eger statûyek neyê naskirin, ev têkoşîn û şer wê bidome. Ev yek di meseleya ziman de jî wisa ye. Daxwaza gel pirr zêde ye. Ji sedî 91 dixwazin perwerdehiya zimanê kurdî pêk bê.

Hevpeyvîn: Maşallah Dekak /Amed /Rûdaw

Tevaya raportê di hejmara nû (147) ya Rûdawê (Çapa Ewropa) de bixwîn. Hejmara nû ji roja pêncşemê, 17.05.2012, ve li rojnamefiroşan e.

Têbînî: Belavkirina vê nivîsê bêyî nîşandana Rûdaw wekî çavkanî qedexe ye.

Mizgîn Baran dema ji gundê xwe derket û berê xwe da Çiyayê Gebarê, hêj 15 salî bû. Jiyana wê û serpêhatiyên wê yên 19 salên dawî weke panaromaya gellek jinên kurd ên welatparêz ên ji du nifşên dawiyê ye. Ew ji bo guhertina rewşa siyasî û ya civakî ya gelê Kurd tevlî nava refên gerîlla bû, lê di 19 salên dawî de dema ew li paşeroja xwe dinêre, dibîne ku jiyana wê gellekî guheriye. Mizgîn Baran ev 18 sal in ku herdu lingên wê nalivin û nikare rabe ser lingan û bimeşe, lewma li ser kursiyê biteker jiyana xwe didomîne. Ligel pilan û xwestekên xwê yên siberojê wê ji me re behsa xewnên xwe jî kir û got, “Ez di xewnên xwe de hertim dibînim ku dimeşim.“

Mehmet Sebatli / Rûdaw

Mizgîn Baran di sala 1978ê de li gundekî Kercewsa ser bi Mêrdînê hatiye dinyayê. Ew qet neçûye dibistanê û dema di sala 1993ê de, di 15 saliya xwe de, tevlî gerîlla dibe, ne dikare bixwîne û ne jî dikare binivîse: “Min tenê dikarî bi kurdî biaxivim. Lê ez niha ligel kurdî û tirkî baş dikarim bi almanî jî biaxivim, bixwînim û binivsînim.“ Ew niha li bajarê Duisburga Almanyayê di malekê de bi serê xwe dijî û dikare hemû karên xwe bi serê xwe pêk bîne.

“Navê min di lîsteya şehîdan de derbas dibû”

Mizgîn nêzika salekê di nava gerîlla de dimîne û di bihara sala 1994ê de ji pişta xwe birîndar dibe. Ew bo me behsa rojên zor û zehmet dike û dibêje, “ji ber birîn di pişta min de bû, hevala kêleka min ditirsiya ku avê bide min, wê digot qey birîna min di hundir de ye û dema ez avê vexwim wê bimirim.

Lê min jî gellek xwîn wendakiribû û ez pirr tî dibûm. Min birîna xwe ji bîr kiribû û tenê dixwest hinek av vexwim.“ Mizgîn dema ku birîndar dikeve, ligel gerillayeke jin, heftiyekê ji grûba xwe veqetandî dimînin. Ew heft roj di jiyana Mizgînê de rojên herî zehmet in ku ti carî nikare ji bîr bike: “Dema me xwe gihand hevalan jî, em rastî surprîzekê hatin. Navê min weke şehîd hatibû belavkirin û dema ku hevalan em dîtin, di şûna ku bi birîna min re mijûl bibin, bi saxlemiya zindîtiya min kêf kirin.” Di havîna 1994ê de Mizgîn Baran bo tedawiyê tê Almanyayê û li bajarê Duisburgê serî li penabertiya siyasî dixe. Di demeke kurt de îlticaya wê tê pejirandin û bo çareseriya herdu lingên xwe li doktor û nexweşxaneyan digere: “Ez li gellek nexweşxaneyan geriyam, lê ti çareseriyek bo min nehat dîtin. Sinêra herdu lingên min ji pişta min qetiyaye û ez ne dikarim pê bihesim, ne jî dikarim lingên xwe tevbigerînim. Ev bûn 18 sal ez li ser kursiyê biteker dijîm.”

Li Almanyayê fêrî xwendin û nivîsandinê dibe

Di vê navberê de Mizgîn diçe dibistanê û fêrî xwendin û nivîsandinê dibe, herwiha di demeke kurt de fêrî almanî jî dibe û ji bo karên wergerê pêdiviya wê bi kesekî din re namîne. Ew niha dikare hemû karên xwe yên burokratîk bi serê xwe birêvebibe, pêdiviyên xwe yên rojane bi xwe pêkbîne û weke ew dibêje, “Ez carina li komeleya Duisburgê ji bo wergera almanî alîkariya hinek Kurdan jî dikim.” Di Roja Dayîkan de Mizgîn Baran diyar dike ku ev 19 sal in dayîka xwe nedîtiye û dibêje, “Em bi telefonê diaxivin û carina jî li ser înternetê di kamerayê de em hevdû dibînin. Ji ber pirsgirêkên siyasî ez nikarim herim welat û ji ber pirsgirêkên aborî jî ez nikarim wan bînim vir bo hevdîtinê.”

Xewnên avê û meşandinê

Di dawiya axaftina xwe de Mizgîn Baran ji me re behsa hêvî û xewnên xwe dike û dibêje, “Pêdiviyênmirov çi bin xewnên mirov jî wisa dertên. Dema ez birîndar bûm, min di xewnên xwe de hertim avê didît û ev zêdeyî 18 salan e ku ez di xewnên xwe de dibînim ku dîsa dimeşim.”

Tevaya raportê di hejmara nû (147) ya Rûdawê (Çapa Ewropayê) de bixwîn. Hejmara nû ji roja pêncşemê, 17.05.2012, ve li rojnamefiroşan e.

Têbînî: Belavkirina vê nivîsê bêyî nîşandana Rûdaw wekî çavkanî qedexe ye.

Umer Osê (1958) yek ji Kurdên naskirî ye, yên xwedî girêdanên bi rejîma Sûriyê re. Di hilbijartinên heftiya borî ya parlementoya Sûriyê de Umer Osê jî wek parlementer hat hilbijartin. Ew bi eslê xwe ji bajarê Dirbêsiyê ye, lê ev bêtirî 30 sal in ku ew li Şamê dijî. Osê bi salan kadroyekî PKKê bû, dema serokê PKKê Abdullah Ocalan li Sûriyê bû. Birayê wî yê biçûk Welat Osê  di nav rêzên PKKê de şehîd ketiye, xwişkeke wî heta berî demeke kurt gerîllayeke PKKê bû, berî ku ew ji ber rewşa xwe ya tenduristî berê xwe bide Ewropayê. Di vê hevpeyvîna ligel Rûdawê de Umer Osê behsa helwesta rejîma Sûriyê û ya opozîsyonê beramber gelê kurd li Sûriyê dike.  

Rûdaw: Însyatîfa Niştimanî ya Kurdên Sûrî çi ye?

Umer Osê: Em şepêleke niştimanî ya sûrî ne. Rêxistina me di 2009ê de hat damezirandin. Rêxistina me xwe mijûlî pirsa kurdî li Sûriyê dike. Pêkhatiya kurdî li Sûriyê yek ji pêkhatiyên mezin û kevin ên gelê sûrî ye. Ew di bêtir ji pêncî salên borî de ji jiyana siyasî ya niştimanî ya sûrî dihat bidûrxistin û niha jî piştguhkirin berdewam e. Kurd ji mafên xwe yên çandî bêpar in û ew di destûra Sûriyê de nehatine pejirandin. Em dixwazin ku Kurd di hikûmet, parlemento, dezgehên dewletê û îdara mehelî de cîh bigirin. Herweha em doza perwerdekirina bi zimanê kurdî li dibistanên li herêmên kurdî dikin. Em dixwazin ku mafên Kurdan di destûrê de bên misoger kirin.

Lê Însyatîfa Niştimanî ya Kurdên Sûrî çi ye?

Tevlî ku pirraniya endamên Însyatîfa Niştimanî ya Kurdên Sûrî Kurd in, lê di nav me de herweha Ereb, Ermen, Siryan, Keldanî-Aşûrî û Çerkes hene. Li gor rêbaza me her welatiyekî sûrî dikare bibe endamê rêxistina me.

Rêxistina we fermî dixebite?

Na. Lê niha em li ser dixebitin ku em wek partiyeke siyasî bên pejirandin. Lê ji ber ku qanûna hilbijartinan partiyên li ser bingeha neteweyî, olî, mezhebî yan herêmî qedexe dike, emê navê partiya xwe bikin \"Şepêla Mubadera Niştimanî\". Ji bo em destûrê bistînin, diviyabû em navê \"Kurdî\" rakin.

Heta niha dewleta Sûriyê li dijî Kurdan gellek proje pêk anîne. Yek ji wan projeyan bi navê \"Kembera Erebî\" ye. Li gor wê Ereb hatin anîn ji bo herêmên kurdî, daku demografiya wan bê guhertin. Helwesta we beramber van projeyan çi ye?

Li Sûriyê niha ji aliyê serok Beşar el-Esed ve vekirineke balkêş û giring peyda bûye. Kêşeya Kurdên ku di sala 1962ê de nasname ji wan hatin stendin, çareser bû. Herweha kêşeya Kurdên \"mektûm\" jî çareser bû. Û niha alavên ragihandinê yên sûrî balê dikişînin ser Kurdan. Ez û kesayetiyên din ên kurd di bernameyên zindî yên televizyonê de derdikevin. Em ji elif ta ya behsa pirsa kurdî dikin. Ez bawer im ku gellek pirsgirêkên Kurdên Sûriyê mîna mafên siyasî û çandî û herweha projeya Kembera Erebî wê bên çareser kirin. Ez dibînim ku hikûmetên li Sûriyê yên di dema borî de heta 80ê ji sedî di ber kêşeya kurdî de berpirs in. Lê tevgera kurdî jî berpirsa piştguhkirina Kurdan e. Em wek Însyatîfa Niştimanî ya Kurdên Sûrî ligel peywendiyên ligel rêjîmê ne, çi di asta siyasî de û çi jî di ya ewlekarî de. Em bi roj ligel berpirsên dewletê dicivin, ne bi şev û bi dizî wek berpirsên partiyên kurdî. Partiyên kurdî ajendeyan pêşkêş dikin ku ne guncaw in bi rewşa Kurdan li Sûriyê. Li cem me Kurdan ti coxrafiyeke hevgirtî tine û li herêmên me Ereb û Fileh jî dijîn.

Te got pirsa Kurdên bênifûs û yên \"mektûm\" hat çareser kirin. Li Sûriyê bêtirî 150.000 Kurdên \"mektûm\" hene. Heta niha ti biryareke fermî derneketiye ku ewê nasnameya sûrî bistînin.

Piraniya Kurdên \"ecnebî\" nasnameya sûrî stendin. Hin kes hene ku li derve dijîn, eger ew vegerin Sûriyê, ewê jî paseportan bistînin. Li parêzgeha Hesekê dora 3000 heta 5000 kesên \"mektûm\" hene. Pirraniya wan Kurd in, lê herweha hin Fileh û Ereb jî di nav wan de hene. Serok biryarek stendiye ku nasnameyan bide wan. Lê heta niha ji ber hin kêşeyên burokratîk ev kêşe nehatiye çareserkirin. Di hefteyên bê de ewê nasnameyên xwe bistînin.

Tevgera kurdî herêmên kurdî li Sûriyê wek beşek ji Kurdistanê dibîne. Ji bo we jî ew dever Kurdistan e? 

Ji mafê gelê kurd e ku çarenivîsa xwe bi xwe diyar bike. Mafê miletekî, ku endamên wî dora 40 - 45 milyon e, heye ku bibe xwedî dewleteke fermî. Lê em di Însyatîfa Niştimanî ya Kurdên Sûrî de bi çavekî din li meseleyê dinêrin. Pirsa kurdî li Sûriyê naşibihe pirsa kurdî li Kurdistana Îraq, Îran û Tirkiyeyê. Em doza mafên xwe li jêr seqfê dewleta sûrî dikin. Em doza cudabûn, federalî yan hikûmzatî nakin. Eger em bala xwe bidin Kurdistana Îraqê, ew doza dewleteke kurdî nakin, tevLî ku ev ji mafê wan e.

Erê, hûn dibêjin li Sûriyê beşek ji Kurdistanê heye?  

Ev rastiyeke dîrokî ye. Em beşek ji vê coxrafiya û demografiya dîrokî ne. Lê em niha doza tevlêkirina me di jiyana siyasî ya Sûriyê de dikin, wek neteweyek duyem li Sûriyê, di hundirê dewleteke sûrî ya yekgirtî de.

Di nasnameya her welatiyekî ji Sûriyê hatiye nivîsandin ku ew welatiyekî erebî yê sûrî ye. Ev çawa çêdibe ku welatiyek kurd di heman demê de ereb jî be? 

Bi rastî demeke dirêj pêwîst e heta em mafên xwe yên rewa bi dest bixin û bibin welatiyên asta yekemîn li Sûriyê. Em Kurd in û ne Ereb in. Nabe kesek bi zorê bibe Ereb. Pêşî em sûrî ne, piştre Kurd in an Ereb in an Misilman in an Fileh in. Me hêvî dikir ku destûra nû ya Sûriyê bi şêweyekî zelal hebûna Kurdan bipejirîne. Lê destûr ne Quranek an Încîlek pîroz e. Ezê van pirsan di Parlementoya Sûriyê de bidim nîqaş kirin. Divê li Sûriyê rêz li nasnameyên cuda yên ne erebî bê girtin.

Hevpeyvîn: Sîrwan Hecî Berko

Tevaya hevpeyvînê di hejmara nû (147) ya Rûdawê (Çapa Ewrûpa) de bixwîn. Hejmara nû ji roja pêncşemê 17.05.2012, ve li rojnamefiroşan e.

Têbînî: Belavkirina vê nivîsê bêyî nîşandana Rûdaw wekî çavkanî qedexe ye.